हे असे का?

ह्या सर्वांसोबत नित्यच घडत असलेल्या गोष्टी आहेत. पण शांतपणे आठवल्यास त्यातही गंमत आहे.

• शहरात किंवा गावात प्रवेश केल्यावर एस.टी.. चे वेगाने धावणे पण हायवे वर मात्र संथ गतीने जाणे.

• पाहुणे घरि आल्यावर लिफ़्ट बंद असणे आणि मग पाहुण्यांचे विचरणे की बॅक-अप नाही तुमच्या बील्डींगला......?

• महत्वाची ईमेल पाठवताना फ़ाईल अटॅच करणे राहून जाणे आणि मग रिप्लाय मिळणे…….प्लीज रिसेंड द अटॅचमेन्ट .

• बॅंकेत गेल्यावर आपल्या जवळ पेन नाही हे लक्षात येणे.

• बॅंकेत आठवणीने नेलेला पेन इतरांनी मागुन घेणे व आपल्याला हवा असतांना त्यालाच पुन्हा मागावा लागणे ………वरुन उत्तर मिळ्णे की जरा थांबा ना ….….मी लिहीतोय ना हे!

• आपणास ज्या दिवशी रजा हवी अगदी त्याच दिवशी आधिच कुणितरि रजा मंजूर करवुन घेतली आहे असे कळणे व तो रजेवर असल्याने आपणास रजा न मिळणे.

• सोमवारि ऑफ़िसला गेल्यावार असे वाटणे की आज खूप थकवा आलाय आजच तर खरे तर सुटी हवी आहे.

• परिक्षेच्या वेळी प्रश्नपत्रिका मिळाल्यावर आपण सोडून दिलेल्या प्रकरणांवरच जास्त प्रश्न विचारले जाणे.

• लहानपणी चोरुन-लपुन पाणिपुरी खात असतांना ओळखिच्या काकांचे अचानक समोरुन येणे व आपले गर्भगळीत होणे.

• आता यापुढे ऑफ़िसला बसुन जास्त काम करणार नाही असे ठामपणे ठरवल्यावर दूसऱ्याच दिवशी नेहमी पेक्षा जास्त वेळ खूप काम करावे लागणे.

• ही माहिती काय? आत्ता दाखवतो…..असे म्हणून गुगल डॉट कॉम उघडण्यासाठी कॉम्पूटरवर बसल्यावर आयत्या वेळी इंटरनेट डीसेबल असणे.

• बस कंडक्टर व रिक्षावाले यांचे जवळ कधीही सुटे पैसे नसणे.

• दिवसभरात फ़क्त पाचच मिनीटांसाठी ईमेल / जीमेल उघडल्यावर त्याच वेळी बॉसचे सहजच बाजुला येउन ऊभे रहाणे व त्यामुळे आपले हिरमुसणे. कारण असे की जी मंडळी दिवसभर नेटवरच असतात ती मात्र कधी अडकत नाहीत असे वाटत रहाणे.

• अर्जंटली ऑनलाईन मनी ट्रान्सफ़र करावयाचे वेळी ती सुविधा अंडर मेंटेनन्स असणे.

• रेनकोट वा छत्री आपल्या जवळ नसतांना मुसळधार पाऊस बरसणे व रेनकोट/छत्री बरोबर वागवत असतांना पावसाने मात्र दांडी मारणे!

• लग्नापूर्वी एकही मैत्रिंण नसणे व लग्न झाल्यावर अनेक मुली मैत्रिणी म्हणून मिळणे.

• उपवासाच्या दिवशी ऎन वेळी दिवे नसल्याने दाण्याचा कुट मिक्सर शिवाय बनवावा लागणे.

• जुन्या ठेवणीतला शर्ट घातल्यावर अनेकांनी असे म्हणणे की हा शर्ट तुला फ़ार छान दिसतोय, नवा की काय?

• बॅंकेत किंवा रेल्वे तिकी्ट बुकींग करावयास गेल्यावर दर वेळी कुणीतरि येउन म्हणणे की हा फ़ॉर्म भरुन द्या ना हो साहेब.

• मिळालेले गिफ़्ट उघडून बघितल्यास किंमतीचे लेबल अर्धवट निघालेले (वस्तु स्वस्त असेल तर) दिसणे किंवा लेबल अगदी जसेच्यातसे (वस्तू महाग असेल तर) असणे.

• घरातुन बोलत बॊलत बाहेर निघाल्यावर गेट जवळ गेल्यावर दाराला कुलुप लावले की नाही हे न आठवणे व त्यामुळे अस्वस्थ होणे.

• तू तीला/त्याला खूप आवडत होता/होतीस असे त्याच्या/तीच्या जवळच्या मित्र/मैत्रिणिकडुन वेळ निघुन गेल्यावर कळणे.

• परिक्षेचा पेपर झाल्यावर कळणे की हा पेपर आपल्याच सरांनीच सेट केला होता.

• अत्यंत आवडिने क्रिकेटचा सामना बघावयास टी.व्ही. समोर बसणे आणि भारताने सामना गमावणे.

• पहिल्यांदाच एखाद्या चौकातला सिग्नल तोडणे व ट्राफ़िक पोलिसाच्या तावडित सापडणे.

शंकर नारायण माहूरकर (मृत्यू: १९४९) यांचें आत्मवृत्त- २

असो नंतर माझा उपनयन विधी करण्यांत आला. आतां पर्यंतचा गेलेला काळ माझे आठवणीचा नसून तो आमचे वडील बंधूचे सांगण्या वरून दिलेला आहे. या पुढील वृत्त मात्र मला पूर्णपणे आठवते. ती जस जशी घडली तस तशी वाचका पुढें सादर करीत आहे.
नंतर तेथेंच माझा उपनयन विधी उरकण्य़ात आला. ते वेळीं माझी सर्व उजळणी झाली होती. त्या वेळीं हल्लीं सारखीं घड्याळें नव्हतीं. त्यामुळी शिक्षकांचे अध्यापनाचें काम "दुपार झाली जेवाय जाऊं "संध्याकाळ झाली पर्वता देऊं" या प्रमाणें चालत असे, इतक्या वेळांत लेखन, वाचन, व हिशेब हे तीनच विषय शिकविले जात. त्यामुळें तीं मुलें व्यवहारोपयोगीं कामांत तरबेज होत असत. उजळणी तर इतकी सुरेख होत असे कीं विचारलेल्या प्रश्नाचें उत्तर प्रश्न विचारण्याचाच अवकाश कीं उतार मिळालेंच. असो. वाशीम येथें एक माझा आतेभाऊ असे. त्याचे ओटी भरण्याची पत्रिका आले वरून माझे वडिलांनीं माझे बंधुस व मला तिकडे पाठविलें. ते वेळीं माझी तेथील आत हयात होती. त्या मुळें तिचा आग्रह मला आपले पाशीं ठेवावा असा पडला. व मी रहावें म्हणून माझे अनेक परी समजूत करण्याचें काम सुरूं झालें. तेथें तुझी आत आहे. तशी येथें ही आहे. येथील शाळा, इंग्रजी शिक्षण, बाजार, व दुकानें, बालाजीचें देवालय वगैरें सर्व दाखवून असे नर्शीस कोठें आहे. असे मला वारंवार विचारून, मग तूं आतां येथेंच आमचे पाशी रहा. असा सर्वांनीं माझा पिच्छा पुरविला. अन्न पाणी ऋणानुबंधानें मी त्यांचे म्हणण्यास रुकार दिला. व माझे वडील बंधु मला तेथें ठेवून नर्शीस निघून गेले. नंतर वाशीम येथिल देवपेठ शाळेंत पहिले वर्गात माझें नाव घालण्यात आलें. माझी उजळणी, वाचन, वगैरे विषय चांगले असले मुळें मी पांच महिन्याचे अवधींत दुररीत गेलो. दुसरींत असतांना ..........

शंकर नारायण माहूरकर (मृत्यू: १९४९) यांचें आत्मवृत्त-१

||श्री||
||गजनान प्रसन्न.||
(शंकर नारायण माहूरकर यांचें आत्मवृत्त )
मुळची हकीकत.
माहूरकर या आडनांवा वरून आमची मूळ वस्ती निजाम स्टट मधील मातापूर क्षेत्र (माहूर) असावे. तेथून आमचे पूर्वजापैकी कोण कोण इंगोली नजीक नर्सी येथे रहावयास आले. तेथे येऊन किती पिढ्या झाल्या. या संबंधात विश्वसनीय उपलब्ध माहीती नसले मुळे देता येन नाहीं. तरी नर्सीस येऊन निदान दोनशे वर्षेंतरी झालीं असावी.
माझे वडिलांचे नांव नारायणदादा माहूरकर यांचा धंदा वैद्यकीचा या शिंवाय पुराण वाचणे हाही होता. यांना दोन भाऊ असत. तिघेही कुटुंब वत्सल असून सर्व एकत्र असत. त्यांच्या पोषणाचा विशेष बार माझे वडिलावरच असे. पण पुढें घरांत स्त्रियांचे वाद सुरू होऊन त्याचें पर्यवसान कुटुंबाचा विभक्त पणाहोण्यांत झाले. माझे वडिल इस्टेंटिचा वाटा न मागतां वसमत येथे जाऊन तेथील एका श्रीमंत घराण्याचे आश्रयास राहून व वैद्यकी करुन आपला संसाररुपी गाडा सुखानें चालवूं लागले.

इकडे नर्सीस स्थाईक वृत्ती बेताचीच असले मुळे गंगाराम यांचे अंगी विद्वत्ता नाही म्हणून त्यांनी दररोज संपुष्ट हाती घेऊन घरोघर भिक्षा मागुन त्यावर आपला उदरनिर्वाह सुरू ठेविला. त्यांना जी मुले झाली त्यापैकी दाजी म्हणून एक मुलगा हल्लीं नर्सीस आहे.

द्वीतीय बंधु राघोबा हे बेदर येथे जाऊन राहीले. त्यांचा मुलगा रुक्मांगद हा हल्ली तेथेंच असून त्याचे लग्न वैगरे काहीं झालेलें नाहीं. हल्ली त्याचे वय ७५ चे असावें.

तृतीय बंधु रामचंद्र यांना काशीनाथ माहूरकर एक मुलगा झाला. हे मोगलांईत पोष्टमास्तर होते. त्यांना जैराम उर्फ़ आपा हा मुलगा व वेणू म्हणून एक कन्या होती. हल्ली जैराम हा परभणी येथे वकीली ५/७ वर्षांपासून करीत आहे. पण अद्याप पावेतो लक्ष्मीबाईचे आगमन झालेलें दिसत नाहीं.

वेणू ही परभणी येथेंच दिलेली होती ती २/१ वर्षां पूर्वीं वारली. तिला एक मुलगा व दोन मुली आहेत.

माझे आईचे नाव सावित्री बाई ही कोडोळी ची मला सात जण मामे होते. आज माझे वयास साठ चे जवळ झाले. इतक्या अवधीत मी कोडोळी पाहीली नाहीं. व एक सुद्धा मामा ही पाहीला नाहीं. याचे कारण पुढे माझ्या चरित्रा वरून ध्यानात येईल.

माझे मुळचें नावं देवीदास परंतू मी तान्हा असतांना इतका आजारी होतो कीं माझा भरवसाच माझे माता पितरांना वाटे ना. पण माझी आयुर्यामर्यादा पुढें होती. त्या मुळें शंकराचार्याची स्वारी तेथें आली व आम्ही त्या श्रीमंताचे वाड्यांत रहात होतों त्यांचेच घरीं ते उतरले. इकडे आमचे घरांत माझ्या असाध्य आजारामुळें आईनें मोठ्यानें आक्रोश सुरु केला. तिला यापूर्वी पाच सात मुले झाली पण त्यापैकी एकच मुलगा हयात होता. व त्याचे नाव बाळकृष्ण असे होते. तो या वेळी सरासरी १२/१४ वर्षांचा असावा. ताचे मागून झालेलीं मुलें सर्व वारली. आतां हेंही मुल जगण्याचें चिन्ह दिसेना म्हणून तिचा शोक अनावर होणें सहाजीकच होते. मोठ्यांनीं चाललेल्या रोदनाचा ध्वनी शंकराचार्यांचे कर्णी जाताच. कोण रडते ? असा त्यांनी प्रश्न केला. तेव्हा नजीकच्या मंडळींनी सर्व हकीकत स्वामींना निवेदन केली. तेव्हां ते म्हणाले या लेकराला इकडे आणा पाहूं? मग काय मला लागलीच तेथे आणून स्वामी पुढें ठेवण्यात आले. त्यांनी मला पाहून आपलें जवळील तीर्थ व अंगारा माझे अंगास लाववीला व मी येथें आहे तों पर्यंत रोज तीर्थ व अंगारा घेत जा व याचे अंगास लावीत जा असें माझे आईस सांगण्यात आले. नंतर ते तिला म्हणाले याचें नांव काय आहे? आई- देवीदास. स्वामी-असें काय. आज पासून आम्ही याचें नांव शंकर ठेवतों तुम्ही देखिल याच नांवानें हाक मारीत जा. झालें, तेव्हां पासून मला शंकर नांवांनीं हाक मारण्यास सुरवात झाली. माझी प्रकृती ही चांगली झाली. पुढें कांहीं दिवस आमचें घरांत आनंदाचें साम्राज्य चालूं होते. पण गरीब असो किंवा श्रीमंत असो त्यांना काही दिवस सौख्याचे तर कांहीं दिवस दुःखाचे, हे ज्याच्या त्याच्या पूर्व संचिता प्रमाणें कमी अधिक प्रमाणात भोगावे लागतात. एकादशी चे मागें पारणें होणारच. त्या प्रमाणे आमचे घरास पुन्हा दुःखाची लाट उसळली. मातोश्री बाळांद होऊन माझे पाठीवर मुलगा झाला. बारा दिवस लोटले मुलाचे नाव सांभ ठेवण्य़ात आले. पुढें लवकरच आईची प्रकृती बिघडली. पुष्कळ उपाय करण्यात आले. पण उपयोग न होता ती मृत्युमुखीं पडली. तें वेळी मी फ़ारच अज्ञानं दशेत असले मुळें, माझे पित्यावर व वडील बंधूवर या दुःखाचे किती आघात झाले असतील याची कल्पनाच नव्हती. घरातं आई शिवाय दुसरे कोणी नव्हते. तान्हा मुलगा आईचे आधी वारला कीं मागाहून गेला हें समजण्यास मार्ग नाहीं.
आमचे खाण्या पिण्याची बंडाळ होऊं लागली. तेंव्हा आम्हाला घेऊन पुन्हा परत नर्सीस आले. ज्या घरांतून उपरणें खांद्या वर टाकून स्वारी बाहेर पडली व आपल्या गुणावर वसमत येथें संसार थाटाचा केला अशा त्या मानी सभावाच्या माझ्या वडिलांना प्रारब्ध योगानं पुन्हा परत नर्सीस यावे लागले तरी आपले स्वतः चे घरीं नजातां किंवा बंधुची अपेक्षा न करतां तेथें एक भालेराव या आडनावाचे सुख वस्तु गृहस्थ रहात असत. त्यांचे वाड्यांतील एक खोली मागून त्यांत सर्व सामान टाकलें व त्याच गांवांत माझी आत म्हणजे वडिलांची सख्खी बहीण कवराचे घरीं दिली होती. तिचे स्वाधीन आम्हा परदेशी झालेल्या उभय बंधुस देण्यात आलें. ते वेळीं घरांत कोणी स्त्री जाती पैकीं नसले मुळे> परक्या झालेल्या मुलांना दुसऱ्याचे स्वाधीन करावे लागत आहे या बद्दल वडिलांना किती दुःख झालें असेल याची कल्पना बाल्ल्यावस्थेंत असणाऱ्या अज्ञ मुलाला काय असणार. आमची सोय लावले नंतर मला तेथील शाळेंत घालण्यांत आले. ते वेळीं स्लेट पाट्यांची तिकडे आयात सुरु झालेली नव्हती म्हणून लाकडी पाटीवर माले व गेरु यांचे साह्यानें शिकविले जात होते.


वडिलांनी तेंव्हा पासून घरीं न रहातां केव्हां तीर्थ यात्रा, केव्हां खेड्यावर पोथी लावणें केव्हां वैद्यकी निमित्त तेथेंच राहणें असा काळ घालविला. त्यांचा स्वभाव मन मिळाऊ, आनंदी, निर्व्यसनी, असा असून त्यांना निरनिराळ्या नकला, गोष्टी, कहाण्या वगैरे फ़ार येत होत्या. त्यामुळे ते जेथें जातील तेथें मुला बायकांना ईतका आनंद होत असे कीं पंधरा पंधरा दिवस सुद्धां त्यांना निघूं देत असत. या शिवाय ब्रम्हकर्मात ही ते निपूण होते. त्या वेळचा काळ म्हणजे पन्नास वर्षां पूर्वीचा असा होता कीं त्या वेळीं आगगाड्या, रस्ते वगैरे मुळीच नव्हते. त्या मुळें मालाची ने आण मुळीच नव्हती. त्या योगानें बहुतेक सावकार व शेतकरी यांचे संग्रहास धान्याची विपुलता असले मुळें त्यांचे आश्रितांस ही खाण्यापिण्याचे बाबतींत मुळींच ददात भासत नसे. ते वेळीं हल्लीं सारखे असंख्य भिक्षेकरी दृष्टोत्पत्तीस येत नसत.एकंदरीत तो काळ सुकाळाचा असल्या मुळें घरीं कोणी पाहुणा अगर विद्वान आला असतां त्याचा योग्य सत्कार होऊन रवानगी होत असे. आणि त्यांत विशेष प्रेमाचा मनुष्य आल्यास त्यास तर कित्येक दिवस आग्रहानें ठेवून घेतले जात असे. असा प्रकार असले मुळें माझे वडील जेथें जातील तेथूण निदान १०-१५ दिवस झाल्या शिवाय त्यांची रवानगी होत नसे. खाण्या पिण्याची चैन, आदर सत्कार पण प्राप्ती मात्र यथातथाच. .......अपूर्ण

प्रातःस्मरण

करदर्शन
कराग्रे वसते लक्ष्मीः | करमध्ये सरस्वती |
करमूले तु गोविन्दः | प्रभाते करदर्शनम् || १ ||

भूमिवंदन
समुद्र वसने देवि पर्वतावलि-भूषिते |
विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पदस्पर्शं क्षमस्व मे || २ ||

सरस्वतीस्तोत्रम्
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता
या वीणावरदण्ड मण्डितकरा या श्वेतपद्मासना।
या ब्रह्माच्युतशङ्करप्रभृतिभिदेंवैस्सदा पूजिता
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा॥

प्रातःस्मरण
प्रातःकाळी शयनावरुनि उठावे | सदा शुची व्हावे |
ध्यावे देवाते मग कर जोडुनिया | तयास विनवावे ||१||
देवा परमसमर्था दीनदयाळा प्रभो जगन्नाथा|
आलो शरण मी तुला दीन तुझ्या ठेवितो पदी माथा ||२||
सृष्टी-स्थित-लय कर्ता देवा आहेस तू जगत्भर्ता |
निजदास दुःखहर्ता नाही कोणीच बा तुझ्या वरुता ||३||
ही पंचमहाभूते देवा तू आणिली या जगामाजी |
अद्भुत सृष्टी निर्मुनी त्वा आम्हास केले असे राजी ||४||
देवा! अनादि ब्रह्मांडाचा धनीच तू आहे |
निज शक्तिनेच सारे विश्वहि व्यापुनि एकला राहे ||५||
वक्रतुंड महाकाय कोटिसूर्यसमप्रभ
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ||६||
गणराज सरस्वतीन् रविशुक्र बृहस्पतीन्
पंचैतान् संस्मरेन्नित्यं वेदवाणी प्रवृत्तये ||७||
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ||८||


गणपती स्तोत्र
प्रारंभी विनती करू गणपती
प्रारंभी विनती करू गणपती
विद्यादया सागरा |
अज्ञानत्व हरोनी बुद्धि मति दे
आराध्य मोरेश्वरा |
चिंता, क्लेश, दरिद्र, दु:ख अवघे
देशांतरा पाठवी |
हेरंबा गणनायका गजमुखा
भक्तां बहु तोषवी ||

विष्णुस्तोत्रम्
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभांङ्गम्।
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यं
वन्दें विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम्॥

मारुतीवंदन
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् ।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥

श्रीसूर्यनमस्कार
१. ॐ मित्राय नमः
२. ॐ रवये नमः
३. ॐ सूर्याय नमः
४. ॐ भानवे नमः
५. ॐ खगाय नमः
६ ॐ पूष्णे नमः
७. ॐ हिरण्यगर्भाय नमः
८. ॐ मरीचये नमः
९. ॐ आदित्याय नमः
१०. ॐ सवित्रे नमः
११. ॐ अर्काय नमः
१२. ॐ भास्कराय नमः

रूपाली

मी साधारणपणे चौथ्या वर्गात असतांना ती एका गुरुवारी आमच्या घरी आली. त्याआधी माझे वडील व मी तिला बघायला गेलो होतो. त्यावेळी तिचे रुप बघून वडिलांच्या तोंडून "रूपाली" असे सहजच निघून गेले. ती खरेच रूपाली होती. डोळ्यात भरणारी शरीरयष्टी, मोठी बाकदार शिंगे व वर्ण पांढरट पण शुभ्र पांढरा नाही. क्षणभर असे वाटायचे की ही कामधेनू तर नाही ना! रूपालीचे आगमन आमच्या घरी अगदी थाटात झाले होते. ती येणार त्या दिवशी नानांनी गोठा स्वच्छ करुन ठेवला होता. नवीन साखळी, वेसण, टोपले, एक सरकीचे पोते, पाण्याची व्यवस्था असे सर्व काही तयार करुन ठेवले होते. आजीने तिच्यासाठी बिस्किटे (आम्हा मुलांच्या भाषेत) बनवून ठेवली होती. बिस्किटे म्हणजे कणकेच्या गूळ भरुन केलेल्या आठ दहा गोळया.

आमचा गुराखी एकनाथ व नाना त्या संध्याकाळी तिला घरी घेऊन आले. त्यावेळी आईने गोठयाच्या दारातच तिचे औक्षण करुन स्वागत केले. आम्ही सर्व खूप खुष होतो. त्या नंतर मी व माझ्या धाकट्या बहिणीने बराच वेळ गोठयात रूपालीला न्याहाळण्यात घालवला. ती बहुधा अनोळखी माणसांपासून दूरच राहणे पसंत करीत असे. पण लवकरच घरातील प्रत्येकाशी तिची नाळ कुठल्या तरी प्रकारे पक्की जुळली. हळूहळू रूपाली आमच्या घरातील एक सदस्य व आमच्या दिनचर्येचा भाग बनून गेली. नाना रोज तिला मोठ्या प्रेमाने चारा व सरकी घालत असत. आजोबा तिला दोन्ही वेळी पिण्यास पाणी देत. ती बाहेरील आहाळाचे पाणी पित नसे. आजी दररोज तिला गोग्रास देत असे. आईचे काम म्हणजे तिला सकाळ-संध्याकाळ तिला गोमाता म्हणून नमस्कार करून दूधदुभत्याची काळजी घेणे. आम्ही मुले मनात येईल तेव्हा तिला चारा घालत असू. दोहनाचे काम नानांचे होते. याशिवाय दर रविवारी नेमाने नाना गरम पाण्याने, साबणसुबण लावून तिला आंघोळही घालत असत. दूध काढण्यामुळे त्यांचे हात कधीकधी दुखत असत. पण त्यांचे हे आवडते काम होते. आम्हा सर्वांना रूपालीच्या दुधाची इतकी गोडी लागली होती की आम्ही कधीही बाहेरचे दूध घेत नव्हतो.

रूपालीसोबत आमच्या अनेक आठवणी निगडित आहेत. नाना संध्याकाळी घरी पोहोचत असताना त्यांच्या फटफटीच्या आवाजानेच तिला त्यांच्या येण्याची चाहूल लागायची व ती मोठ्याने हंबरायची. सुदृढ जनावरांच्या स्पर्धेत तिला अनेक वेळा पहिला किंवा दुसरा पुरस्कार मिळाला होता. रूपालीच्या सात-आठ वर्षांच्या वास्तव्यात तिला फक्त एकदाच गोऱ्हा झाला, ह्याचा आम्हाला विशेष अभिमान होता. इतर वेळी कालवडीलाच तिने जन्म दिला. तिच्यामुळे नानांना सतत व्यग्र राहावे लागे व ती आता थोडी थकलीही होती. तिला चरायला रोज रानात पाठवण्यापेक्षा शेतातच ठेवणे इष्ट आहे, असा विचार आजोबांनी मांडला. त्यातल्या त्यात नानांना रूपालीत गुंतून गेल्यासारखे झाले होते. कुठेही परगावी जाणे शक्य होत नसे. कुठल्याही कार्यास नाना हे नसणारच हे गृहीत धरून आमचेच काही जवळचे नातेवाईक म्हणत असत, "नाना गेलाच नसेल ना कार्याला. कारण काय तर म्हणे त्याची गाय." एकंदरीत काय तर अखेर तिला नानांच्या एका मित्राकडे देण्याचा व त्यांच्या शेतात ठेवण्याचा अवघड निर्णय घेण्यात आला. तिला मात्र याची काहीच कल्पना नव्हती. कल्पना असणे कसे बरे शक्य होते?
एके दिवशी सकाळी तिची पूजा करुन व तिला तिची आवडती बिस्किटे देऊन तिच्या वासरासोबत रानात चरण्यासाठी रवाना करण्यात आले. ठरल्याप्रमाणे गुराख्याने संध्याकाळी तिला त्या शेतात नेऊन सोडले. त्या ठिकाणी नाना, मी व माझी बहीण अगोदरच पोहचलो होतो. त्यांच्या गड्याने तिला तेथे थोडा चारा देऊन दावणीला बांधले. तिला बांधल्यावर मात्र तिच्या लक्षात आले की येथे काहीतरी गडबड आहे. तिने स्वतःला सोडवण्याचा खूप प्रयत्न केला. पण प्रयत्न व्यर्थच ठरणार होते. तिला आता सर्व कळले होते. तिच्या डोळ्यातून आता घळाघळा अश्रुधारा वाहू लागल्या. तिच्या या तगमगीकडे बघून तिच्यासोबत बांधून ठेवलेले तिचे वासरुसुद्धा अस्वस्थ होऊन वेड्यावाकड्यावा उड्या मारु लागले. नानांनाही ते दृष्य बघवत नव्हते. त्यांची पावले जड झाली. थोडावेळ रेंगाळून अखरे ते निघाले व फटफटी सुरु केली. आणि त्या आवाजाने रूपालीचा बांध फुटला व तिने असा काही हंबरडा फोडला की नानांना दुचाकी पुढे रेटणे अशक्यच झाले होते. गाडी बंद करुन ते उतरले आणि त्यांनी रूपालीजवळ जाऊन तिच्या पाठीवरूनन हात फिरवला, पाठ थोपटली. आता ती शांत झाली होती. पण नाना खूप भावनाविवश झाले होते. मग त्यांचेच मित्र म्हणाले की, नाना तुम्ही काळजी करू नका, आम्ही तिची खूप काळजी घेऊ. ती आमची लक्ष्मी आहे हो! या बोलण्याने नानांना दिलासा मिळाला व आम्ही तिथून निघालो. दुचाकी सुरु करताच रूपाली पुन्हा हंबरावयास लागली. माझ्या धाकट्या बहिणीने नानांना विचारले की ती अशी का करतेय? यावर ते म्हणाले की ती म्हणते की मला एकटे सोडून जाऊ नका. मी इथे राहणार नाही. पण मी तिला सांगितले आहे की आम्ही लवकरच तिला भेटायला पुन्हा येणार आहोत.

यानंतर नानांच्या त्या मित्राचा गडी दररोज सकाळी रूपालीचे दूध आमच्या घरी आणून देऊ लागला. आम्ही नेहमीच त्याचेकडे तिची व वासराची चौकशी करायचो. त्यानंतर नाना बरेचदा तिला भेटायला तिच्या आवडीची बिस्किटे घेऊन जात असत. एका वर्षाने गड्याचे दूध आणणे बंद झाले. त्यानंतर मी व माझ्या बहिणीने दूध घेणे सोडले ते कायमचेच. पण नानांचे तिला शेतात जाऊन भेटणे काही थांबले नाही. दरम्यान तिला आणखी एक कालवड झाल्याचेही आम्हाला कळले. दोन वर्षांनी एके दिवशी शेतातून निरोप आला की आज सकाळीच रूपाली आजारपणाने देवाघरी गेली. हे ऐकून माझ्या छातीत धस्स झाले. त्या संध्याकाळी घरी कुणीही जेवले नाही. आमच्या घरातील एक महत्वाचा सदस्यच आता पुन्हा आम्हाला कधीही भेटणार नव्हता ना!

अन्नाचे महत्त्व

माझे एक सहकारी कित्येकदा ऑफिसातले दुपारचे जेवण बाहेरुन विकत आणतात किंवा बाहेरच्या एखाद्या पोळी-भाजी केन्द्रावरुन ते पोळी-भाजी (पार्सल) आणत असतात. माझे कार्यालय ज्या भागात आहे त्या भागात अशी पोळी-भाजी केन्द्रे बरीच आहेत. एकदा आम्ही भर उन्हाळ्यात दुपारी दोनच्या सुमारास त्या सहकाऱ्यासाठी काही तरी जेवणाचे घेऊन यावे या उद्देशाने आमच्या एका प्रोजेक्टबद्दल बोलत बोलत मावशीबाईंच्या गाडी कडे गेलो व "एक पोळी-भाजी पार्सल!" असे मावशीबाईस फर्मावले. तेथे दुपारचे भोजन घेणाऱ्यांची चांगलीच रेलचेल होती.
सहजच बाजूला नजर गेली तर एक विदारक दृश्य नजरेस पडले. रस्त्यावर केर, कचरा, भंगार असे जमा करणारी दोन मुले मावशीबाईच्या गाडीच्या शेजारीचच बसून काहीतरी करत असतांना जाणवली. त्यांच्या बाजूलाच त्यांची नायलॉनची पोती पडली होती व जवळच खरकटी ताटं, प्लेटा एकावर एक रचून ठेवली होती. अंदाजे पन्नास ताटं होती तेथे. ही दहा-बारा वयोगटाली मुले त्या ताटांच्या ढिगार्‍यातले सर्वात वरचे एक ताट हाती घ्यायची आणि मग त्या ताटातले उरलेले अन्न हळूच खाऊन ते ताट स्वच्छ करुन टाकायची.
जर एखाद्या ताटात जरासे जास्त उरलेलं अन्न असेल तर त्यांच्या चेहऱ्यावर आनंद तरळायचा. ज्याच्या वाट्याला ते जास्त अन्न असणारे ताट आले आहे तो आनंदी व्हायचा तर दुसरा हिरमुसून दुसऱ्या ताटाकडे अपेक्षेने वळायचा. जर एखादा गोड पदार्थ मिळाला तर ते दोघे तो वाटून खायची. असे करत करत त्यांनी त्या ढिगाऱ्याजवळ बसून जवळपास सर्व ताटे स्वच्छ केली. त्यानंतर ती दोन्ही मुले जवळच असणाऱ्या एका कचऱ्याच्या कुंडी कडे वळली. त्यात लोकांनी ताक पिऊन नंतर फेकून दिलेले प्लास्टिकचे प्याले होते.
ह्या दोघांनी मग त्या प्याल्यातले थोडे फार उरलेले ताक घेण्यास सुरुवात केली. एक-दोन प्याले अर्धवट भरलेले होते, त्यातील ताक घेऊन त्यांना कोण आनंद झाला हे त्यांच्या चेहऱ्यावरचे समाधान पाहून कुणालाही कळले असते. हे सर्व बघताना मी शून्यात गेलो होतो व माझ्या मनात एक अनामिक हुरहूर सुरू झाली होती.
इतक्यात त्यांच्यापैकी एकाच्या लक्षात आले की मी त्यांच्या कडे टक लावून बघतोय. त्यामुळे तो अचानक उठला व बाजूला झाला. त्याच्या चेहऱ्यावर अपराधीपणाचे भाव होते. मी त्याला जवळ जाऊन विचारले की विकत घेऊन चांगले अन्न का खात नाहीस बेटा तू? तुझ्याकडे पैसे नसतील तर मी तुला घेऊन देईन! त्यावर त्याने संगितले की तो असे करु शकत नाही. तो दिवसा भंगार, बाटल्या, प्लास्टीकच्या पिशव्या इत्यादी जमा करुन ते संध्याकाळी व्यापाऱ्यास विकतो. त्यानंतर त्यास रोज संघ्याकाळी “भाऊ” ला साठ रुपये (१० च्या सहा नोटा!) द्यावे लागतात. त्यापैशांच्या मोबदल्यात भाऊ त्याला वस्तीवर राहू देतो व रात्रीला थोडे खाण्यास देतो. बरेचदा तेवढे पैसे जमा होत नाहीत, त्यामुळे भाऊची माणसे मार देतात व छळ करतात. तेथील जेवण तुमच्या इथल्या जेवणासारखे नसतं, ते खाण्याची आम्हाला इच्छा होत नाही. येथील अन्न आम्हास खावंसं वाटतं, पण येथे वीस रुपये लागतात. तेवढे पैसे असूनसुद्धा त्या साठ रुपयांसाठी आम्ही खर्च करु शकत नाही, अन्यथा रात्रीला खूप मार खावा लागेल.
हे सर्व सुन्न करणारे होते.
मी मावशीबाईस त्यांच्याबद्दल विचारले असता तिने सांगितले की ही व अशी इतर काही मुले येथे बरेचदा येत असतात पण त्या त्यांचेकडे जाणूनबुजून दुर्लक्ष करतात. कारण त्यांना हटकले तर ती मुले पुन्हा येणार नाहीत व जे काही आहे ते सुद्धा त्यांच्या पोटात जाणार नाही. हे सर्व धक्कादायक होते. मी बधिर झालो! त्या दोघांना निदान आज तरी चांगले जेवण द्यावे म्हणून मी खिशात हात घातला, बघतो तर पाकिटात पाचच रुपये होते... मला आठवले की एका मित्रास सकाळीच आपण सर्व पैसे दिले होते! त्यामुळे त्या दोघांसाठी दोन थाळ्या घेणे शक्य नव्हते. मनात विचार आला की त्यांच्या नशिबात चांगले जेवण नाही की आपल्या नशिबात त्यांना चांगले जेऊ घालणे नाही? शक्यत्या मार्गाने पैसे कमाऊन सुद्धा ही मुले आपल्या मनाप्रमाणे का बरे नाही खाऊ शकत? येथे लोक आपापल्या ताटात अन्न टाकून देतात ते योग्य की अयोग्य ? या सर्वांमध्ये दोष कुणाचा ?
इतक्यात माझ्या सहकाऱ्यांनी हाक दिली. मी ती मुले, भाऊ, भूक, पैसा, मावशीबाई, दैव, देव ? असे व इतर अनेक विचार करत एक एक पाऊल जड अंतःकरणाने टाकु लागलो. त्यादिवशी मी काही माझ्या डब्यातले अन्न खाऊ शकलो नाही. आणि मी ठरवले की यापुढे ताटात कधीही अन्न टाकून द्यायचे नाही. देशातली किती तरी लहान मुले रोज पोटभरुन जेवू शकत नाहीत!!! त्याच प्रमाणे मी असाही नेम केला की आपल्या रोजच्या जेवणातील थोडा भाग गरजुंसाठी राखून ठेवीन व त्यांच्यापर्यंत तो पोहचवण्याची व्यवस्था करीन.